Caffein – lạ mà quen

Các loại thực phẩm ngày tết đã quá đỗi quen thuộc với mỗi người Việt Nam chúng ta, các loại bánh, mứt, đồ uống chứa cồn, gas, đường hoá học… Nhưng hôm nay Hoá Học Cal muốn đem đến cho các bạn thông tin về một thành phần trong những loại thức uống quen thuộc đó là CAFFEIN.
Caffein có mặt khá rộng rãi từ những ly cà phê trên bàn làm việc của nhân viên văn phòng đến tách trà tại bàn “đàm đạo” của các cụ ông, cụ bà. Hơn thế, caffein còn xuất hiện thường xuyên trong sinh hoạt của mỗi người Việt Nam qua lệ mời trà, kính trà, để mở đầu những câu chuyện nhân các dịp thăm, viếng và đặc biệt là vào những ngày tết nguyên đán. Tết ta đang đến gần, chúng ta hãy cùng nhau nói sơ lược về hợp chất hoá học này nào. Let’s go!
Caffein được xếp vào nhóm Alkaloid thuộc hợp chất dị vòng nhóm purine, caffein là một trong những chất kích thích tự nhiên được xã hội chấp nhận và tiêu thụ rộng rãi trên phạm vi lớn, nó phân lập vào năm 1820 bởi nhà hoá học người Đức Friedlieb Ferdinand Runge bằng cách đun các hạt cà phê đã rang và thu lại hơi nước sinh ra. Qua nghiên cứu các nhà khoa học đã xác định caffein được tổng hợp tự nhiên bằng cách methyl hoá theobromin, caffein thăng hoa ở 80 độ C. Caffein có công thức phân tử C8H10N4O2 và công thức cấu tạo (Như hình minh hoạ bên dưới).
Hợp chất hoá học này có tác dụng lợi tiểu, tác động đến hệ thần kinh trung ương, kích thích hoạt động của hệ tim mạch, giúp cho người sử dụng tỉnh táo cũng như tăng sức cho toàn cơ thể. Trong y học caffein được dùng làm thuốc trợ tim, kích thích thần kinh trung ương.
Caffein là một chất rắn màu trắng có vị đắng, có khoảng 1-2% trong hạt cà phê và khoảng 0,08% trong cà phê đã rang, trà là lá chứa 4% caffein, hạt cây cola chứa đến 3% chất hoá học này (hạt cola được sử dụng để sản xuất đồ uống như pesi hay cocacola) thậm chí trong cacao cũng có chứa khoảng 0,2-0,5% caffein.
Người ta ước tính trung bình một tách cà phê chứa khoảng 60-80 (mg) caffein và một tách trà khoảng 40 (mg) caffein. Nếu tiêu thụ mỗi ngày vượt 1 (g) caffein sẽ bị đau đầu và khó ngủ với lượng khoảng 5-10 (g/ngày) có thể dẫn đến tử vong.
=====
Tài liệu tham khảo chọn lọc:
1. Nguyễn Diệu Liên Hoa, Phạm Đình Hùng, hoá học các hợp chất tự nhiên, NXB Đại Học Quốc Gia TP Hồ Chí Minh, 344-345, 2015.
2. Phan Quốc Kinh, giáo trình các hợp chất thiên nhiên có hoạt tính sinh học, NXB Giáo Dục Việt Nam, 35, 2011.
3. Nguyễn Minh Thảo, hoá học các hợp chất dị vòng, NXB Giáo Dục, 191, 2001.